Trung tâm Công nghệ số và Truyền thông Cao Bằng

https://caobangitc.vn

Phòng tránh nguy cơ rò rỉ dữ liệu khi trẻ em sử dụng các công cụ AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống, từ giáo dục, y tế đến giải trí. Trong đó, nhiều công cụ AI như: ChatGPT, Gemini, Claude, Midjourney, DALL-E… đã nhanh chóng trở thành bạn đồng hành quen thuộc của nhiều người dùng, trong đó có cả trẻ em. AI giúp trẻ học tập, tra cứu và sáng tạo dễ dàng hơn, nhưng cũng khiến các em dễ dàng chia sẻ thông tin cá nhân mà không lường hết rủi ro. Nhiều phụ huynh chưa nhận ra rằng dữ liệu trẻ tiết lộ có thể bị lưu trữ, khai thác hoặc rơi vào tay kẻ xấu. Bài viết này sẽ phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp phòng tránh hiệu quả giúp phụ huynh và nhà trường biết cách bảo vệ trẻ trước các nguy cơ rò rỉ dữ liệu khi sử dụng AI. Đồng thời, bài viết cũng gợi ý một số kỹ năng cần thiết để trẻ vừa tận dụng tốt lợi ích của các công cụ AI vừa duy trì được sự an toàn trên môi trường mạng.
anhbia(172)

Trẻ em dễ làm rò rỉ dữ liệu khi sử dụng AI
AI mang lại sự tiện lợi và gần gũi, nhưng chính điều đó lại khiến trẻ em dễ trở thành đối tượng bị khai thác dữ liệu. Khác với người lớn, trẻ em thường thiếu kỹ năng nhận diện thông tin nhạy cảm. Những dữ liệu tưởng chừng vô hại như tên trường lớp, lịch học, địa chỉ nhà hoặc hình ảnh chụp hàng ngày đều có thể bị kẻ xấu lợi dụng để xác định vị trí, thói quen và thu tập dữ liệu hoặc lập kế hoạch tiếp cận trong thế giới thực.
Bên cạnh đó, trẻ có xu hướng tin tưởng vào công nghệ. Các chatbot AI như ChatGPT, Gemini… có khả năng trò chuyện tự nhiên, thậm chí còn có thể thể hiện sự quan tâm đến cảm xúc, dễ khiến trẻ coi như một “người bạn biết tuốt” và sẵn sàng chia sẻ cả những điều bí mật mà trẻ không kể với cha mẹ. Đây là lỗ hổng tâm lý rất dễ bị lợi dụng.
Ngoài ra, hầu hết các nền tảng AI hiện nay đều lưu trữ dữ liệu trò chuyện để huấn luyện mô hình. Dù các công ty quản lý đều có chính sách bảo mật, tuy nhiên những thông tin này vẫn có nguy cơ bị rò rỉ khi bị tin tặc tấn công mạng hoặc bị khai thác sai mục đích. Trong trường hợp xấu, dữ liệu trẻ tiết lộ có thể bị mua bán trên các diễn đàn “chợ đen” hoặc bị sử dụng cho mục đích quảng cáo, tiếp thị không mong muốn.
Trẻ em cũng dễ bị dẫn dụ hơn người lớn, chỉ cần chatbot khéo léo đặt câu hỏi kiểu “Bạn đang học lớp mấy để mình gợi ý bài tập phù hợp hơn?” hay “Bạn đang ở khu vực nào để mình tìm thông tin chính xác hơn?” khi đó trẻ rất dễ trả lời thật thà và làm rỏ rỉ những thông tin cá nhân quan trọng. Từ những dữ liệu nhỏ này, kẻ xấu có thể ghép nối thành bức tranh toàn cảnh về cuộc sống của trẻ và gia đình.
Các biện pháp phòng tránh nguy cơ rò rỉ dữ liệu
Để bảo vệ trẻ em khỏi nguy cơ rò rỉ dữ liệu khi sử dụng các công cụ AI thì phụ huynh và nhà trường cần triển khai đồng bộ nhiều biện pháp, trong đó quan trọng nhất là nâng cao nhận thức và giáo dục kỹ năng cho trẻ. Trẻ cần hiểu dữ liệu cá nhân là gì, vì sao phải bảo vệ và những thông tin này và những dữ liệu nào tuyệt đối không được tiết lộ như: địa chỉ nhà, số điện thoại, lịch trình hàng ngày, tài khoản học trực tuyến hay hình ảnh cá nhân. Phụ huynh có thể sử dụng các ví dụ cụ thể để trẻ dễ hình dung và tập cho trẻ kỹ năng từ chối khi chatbot yêu cầu thông tin nhạy cảm.
Song song với giáo dục nhận thức, cần xây dựng quy tắc sử dụng AI trong gia đình và nhà trường. Trẻ chỉ nên sử dụng AI cho các mục đích học tập hoặc giải trí lành mạnh và cần có sự giám sát của người lớn. Việc tải và cài đặt các ứng dụng AI phải có sự đồng ý của phụ huynh để kiểm tra mức độ an toàn. Gia đình có thể in “những điều không chia sẻ khi dùng AI” và dán ở nơi trẻ dễ thấy để nhắc nhở hằng ngày. Trong trường học, giáo viên có thể tổ chức các buổi học hoặc sinh hoạt để học sinh cùng nhau rèn luyện kỹ năng sử dụng AI an toàn.
Bên cạnh việc thiết lập quy tắc, phụ huynh nên lựa chọn các nền tảng AI có chính sách bảo mật rõ ràng và hỗ trợ chế độ kiểm soát phụ huynh. Với ChatGPT, có thể tắt chế độ lưu lịch sử trò chuyện và yêu cầu không sử dụng dữ liệu của trẻ để huấn luyện mô hình. Các công cụ quản lý như Google Family Link hoặc Apple Screen Time sẽ giúp phụ huynh giới hạn thời gian sử dụng, lọc nội dung và quản lý cài đặt bảo mật trên thiết bị của trẻ.
Ngoài ra, việc bảo vệ thiết bị và kết nối mạng cũng rất quan trọng. Máy tính và điện thoại trẻ sử dụng cần được cài đặt phần mềm diệt virus, tường lửa và cập nhật hệ điều hành thường xuyên để vá các lỗ hổng bảo mật. Nếu trẻ truy cập Wifi công cộng, nên bật VPN để mã hóa dữ liệu, giảm nguy cơ bị nghe lén hoặc đánh cắp thông tin. Tất cả tài khoản email, mạng xã hội, học trực tuyến nên đặt mật khẩu mạnh, không trùng lặp và bật xác thực hai lớp để tăng cường độ an toàn.
Cuối cùng, phụ huynh cần đồng hành và kiểm tra định kỳ. Hãy cùng trẻ xem lại lịch sử trò chuyện với AI để phát hiện sớm các thông tin cá nhân đã vô tình bị tiết lộ, từ đó giải thích và hướng dẫn trẻ rút kinh nghiệm. Quan trọng hơn, cần tạo môi trường cởi mở để trẻ chia sẻ khi gặp tình huống bất thường. Nếu trẻ sợ bị mắng, trẻ có thể giấu những vấn đề nghiêm trọng khiến nguy cơ rủi ro tăng cao.
Khi áp dụng đồng bộ các biện pháp trên, trẻ sẽ được trang bị đầy đủ nhận thức, kỹ năng và sự hỗ trợ từ người lớn để có thể sử dụng AI an toàn, tránh được những hậu quả đáng tiếc từ việc rò rỉ dữ liệu cá nhân.
Xử lý khi dữ liệu của trẻ bị rò rỉ
Ngay cả khi đã áp dụng các biện pháp phòng ngừa, nguy cơ dữ liệu của trẻ bị rò rỉ vẫn có thể xảy ra. Trong trường hợp này, cần bình tĩnh và thực hiện từng bước cụ thể để giảm thiểu thiệt hại. Việc phản ứng nhanh chóng, có kế hoạch sẽ giúp bảo vệ trẻ và ngăn chặn những hậu quả nghiêm trọng hơn.
Trước hết, cần đánh giá mức độ rò rỉ dữ liệu. Khi đó cần xác định loại thông tin nào của trẻ đã bị lộ: đó có thể chỉ là địa chỉ email, số điện thoại, hình ảnh hay là những dữ liệu nhạy cảm hơn như địa chỉ nhà, tài khoản học trực tuyến, mật khẩu. Việc phân loại rõ ràng giúp phụ huynh biết cần xử lý khẩn cấp ở mức độ nào.
Tiếp theo, cần thay đổi ngay các thông tin đăng nhập. Đối với những tài khoản có khả năng bị ảnh hưởng, phụ huynh phải lập tức đổi mật khẩu, bật xác thực hai lớp và xóa các quyền đăng nhập đã lưu trên thiết bị lạ. Nếu dữ liệu bị lộ liên quan đến thẻ ngân hàng hoặc ví điện tử, nên liên hệ ngay với ngân hàng để có biện pháp xử lý.
Phụ huynh cũng nên thông báo cho nhà trường và các tổ chức liên quan nếu dữ liệu bị rò rỉ có liên quan đến lớp học, bạn bè hoặc tài khoản học tập của trẻ. Điều này giúp nhà trường cùng phối hợp để bảo vệ trẻ, ví dụ thay đổi tên đăng nhập hoặc tăng cường giám sát các kênh học trực tuyến.
Trong trường hợp dữ liệu bị lợi dụng để đe dọa, quấy rối, mạo danh hoặc tống tiền, cần báo ngay cho cơ quan chức năng như Cục An toàn thông tin, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao hoặc công an địa phương để được hỗ trợ. Tuyệt đối không nên tự thương lượng hay làm theo yêu cầu của kẻ xấu, vì điều này có thể khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.
Cuối cùng, phụ huynh cần đồng hành và hỗ trợ tâm lý cho trẻ. Khi trẻ nhận ra dữ liệu của mình bị lợi dụng, các em có thể cảm thấy lo lắng, hoảng sợ hoặc tự trách bản thân. Cha mẹ cần giải thích để trẻ hiểu rằng đây là sự cố có thể xảy ra với bất kỳ ai và có thể khắc phục được. Đồng thời, cùng trẻ rút ra bài học để tăng cường cẩn trọng hơn trong các lần sử dụng AI và môi trường mạng sau này.
Bên cạnh những biện pháp xử lý tức thời, phụ huynh cũng nên sử dụng các công cụ kiểm tra dữ liệu bị rò rỉ như HaveIBeenPwned, Dehashed… để biết thông tin nào đang bị rao bán hoặc xuất hiện trên các trang “chợ đen” của tin tặc. Việc này giúp kịp thời khóa hoặc thay đổi những tài khoản có nguy cơ gây hậu quả sau này.
Kết luận
AI đang trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của trẻ em. Đây là những công cụ hữu ích, hỗ trợ trẻ học tập, khám phá và sáng tạo hiệu quả hơn. Tuy nhiên, nếu không được hướng dẫn và bảo vệ đúng cách, trẻ có thể trở thành đối tượng dễ bị khai thác thông tin cá nhân, dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng về quyền riêng tư, an toàn và tâm lý. Để phòng tránh nguy cơ này, phụ huynh và nhà trường cần chủ động kết hợp nhiều giải pháp để giáo dục trẻ về tầm quan trọng của dữ liệu cá nhân, thiết lập quy tắc sử dụng AI rõ ràng, áp dụng các biện pháp bảo mật trên thiết bị và nền tảng, đồng thời đồng hành giám sát trẻ trong quá trình sử dụng. Quan trọng hơn cả là trang bị cho trẻ kỹ năng số vững vàng để các em tự biết cách bảo vệ mình trong môi trường mạng đang ngày càng phức tạp. Khi trẻ được trang bị đầy đủ nhận thức, kỹ năng và sự hỗ trợ từ gia đình và nhà trường thì AI sẽ trở thành “người bạn đồng hành” an toàn và hữu ích thay vì là mối nguy tiềm ẩn. Đây chính là chìa khóa để trẻ có thể phát triển toàn diện và tự tin bước vào kỷ nguyên công nghệ số.

 

Tác giả bài viết: T.H

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây